ماهنامه ی ویونا

اهمیت لحن در داستان چیست؟

خانم سنجری:در داستان دو چیز اهمیت دارد:زبان و لحن.زبان:وسیله ی ارتباطی است که شامل کلمات،دستورو...است و لحن:تعیین کننده ی جایگاه اجتماعی ، تحصیلات، جنسیت، سن و...است.

لحن های متفاوتی در گفتار و نوشتار موجود است:کودکانه،اداری،طنز،صمیمی،غیر صمیمی و...

اهمیت لحن در داستان به منظور جلو گیری از دو گانگی شخصیتی برای یک فرد به حساب می آید.مثل:سیاوش فردی تحصیل کرده است و از اصطلاحات فنی استفاده می کند و جملاتی از قبیل چاکرتم به جای تشکر کردن از او قابل درک نیست.

(موفق به صحبت با آقایان یوسفی وآریان نشدیم.)

لحن چیست ؟

لحن ، شیوه ی پرداخت نویسنده نسبت به اثر است به طوری که خواننده آن را حدس بزند ؛ درست مثل لحن صدای گوینده ای که ممکن است طرز برخورد او با موضوع و مخاطبانش را نشان بدهد . مثلاً تحقیرآمیز ، نشاط آور ، رسمی و یا صمیمی باشد . همان طور که لحن نویسنده هم طرز برخورد اوست . به عبارت دیگر ، لحن ، آهنگ بیان نویسنده است .

لحن مناسب ، چگونه لحنی است ؟

1-       لازم است نویسنده لحن بیان داستان را در طول روایت داستان حفظ کند مگر آنگه موضوع داستان تغییر کند و یا نویسنده آگاهانه و با دلیل خاصی ، لحن را تغییر دهد .

2-       لازم است لحن بیان داستان ، با زمان و عصری که نویسنده در آن زندگی می کند ، همخوانی داشته باشد مگر آنکه نویسنده دلیل خاصی برای این ناهماهنگی داشته باشد .

3-       لازم است که بین لحن متن داستان و گفت و گوها هماهنگی باشد مگر آنکه نویسنده دلیل خاصی برای این ناهماهنگی داشته باشد .

4-       هر داستان لحن خاص خود را می طلبد . لحن صمیمی در یک داستان مناسب باشد و در داستانی دیگر نامناسب .

لحن با همه ی هناصر سبک ( شیوه ی نگارش نویسنده ) یعنی زبان ( شامل واژگان و نحو ) ، معنی شناسی و موسیقی سر و کار دارد . مثلاً در تنظیم و ترکیبات کلمات و جملات ، در اتخاب لغات و آهنگ و ساختمان جمله ها و تشبیهات استعاره ها و نمادها و نشانه ها و عبارتهای ادبی و تاریخی .

نقد فنی نوع دیگر نقد است که اغلب متکی بر صنایع بدیعی است . به تعبیری می توان گفت که این نوع نقد نخستین گام محکم و استواری بود که ادیبان و ناقدان در راه ادراک و شناخت لطایف و ظرایف و محاسن کلام برداشتند و فنون و صنایع را ملاک و ارزش و اعتبار آثار ادبی فرا نمودند . توجه و تلاش کسانی از قدما مانند عنصری و فرخی به این صنایع آنقدر نبود که فنون بدیعی را میزان و ملاک شناخت ارزش آثار ادب جلوه دهد ، اما در عصر سلاجقه این التاف به صنایع بدیعی یا بسط و گسترش و نشر ادب عربی قوت و وسعت گرفت . نویسندگان عصر مانند قاضی حمید الدین بلخی و ابوالمعالی نصرالله منشی و منتجب الدین بدیع جوینی و سعد الدین وراوینی و ... به صنایع و بدیع توجه بسیار کردند . از شاعران نیز نه تنها کسانی مانند رشید وطواط و عبدالواسع جبلی و قوامی گنجوی به این صنایع توجه کردند بلکه سنایی و خاقانی و نظامی نیز در برخی موارد از التفات به این صنایع و فنون غافل نماندند . از اینروی به تدریج صنایع بدیع در شناخت محاسن و معایب کلام ، میزانی قوی شناخته شد و آثاری در این زمینه تالیف شد . از آن جمله ترجمان البلاغه اثر محمد بن عمر الرادویانی و حدائق السحر فی دقائق الشعر اثر رشید الدین وطواط را می توان نام برد .

از فوائد مهم کتاب ترجمان البلاغه ، نقل شواهد و امثلۀ متعدد از شعر پارسی است که به برکت آن مقداری از اشعار لطیف گویندگان گذشته که دیوانشان در دست نیست ، باقی مانده است و در انتخاب این اشعار پیداست که مولف نقدی دقیق کرده و با ذوق لطیف اشعار را انتخاب کرده است . گرچه ابیات هزل و هجو نیز در آنان مشاهده می شود اما عمده شعرها زیبا و پسندیده است و مولف در متن کتاب نیز در بیان صنایع و حدود محسنات کلام ، دقتی به عمل آورده است به گونه ای که گاه به اصطلاحات منطقیان توجه می کند و اغلب سعی دارد نام صنایع بدیع را به پارسی گوید.

در حدائق السحر فی دقائق الشعر اثر وطواط که از مهمترین کتب قدیم در باب مسایل بدیع و نقد ادب به شمار می آید ، مولف گاه به نقل یا رد گفته های قدما در باب صنایع بدیع پرداخته و در نقل شواهد ، گاه به گفته های خود استشهاد کرده است .

نقد لفظی در شعر و ادب عنصر مهمی به شمار می آید زیرا لفظ بوجود آورندۀ صورت و هیات هر اثر تدبی است و بدون آن تحقق اثری ادبی محال خواهد بود . در حقیقت نه فقط از لحاظ ارتباطی که لفظ  با معنی دارد بلکه حتی از جهت وزن و آهنگی که در آن هست باید به لفظ را جزء اصلی هر اثر ادبی به ویژه شعر به شمار آورد . از این نظر برخی از منتقدان برای لفظ بیشتر از معنی اهمیت قائل بوده اند . البته بعضی از محققان از جمله هگل دربارۀ شعر بر این باورند که اصل و جوهر آن جنبۀ نفسانی محض دارد و هنگامی که شعر در مخیلۀ شاعر صورت معین خود را یافت ، خواه در قالب شعر ریخته شود یا نشود ، تمام است . بنابراین وجود و حیات شعر در خلال الفاظ و عبارات نیست بلکه در میان وجدان و ضمیر شاعر است .

با این تعبیر نمی توان لفظ را جزء اصلی شعر دانست زیرا به قول هگل لفظ رمزی و نشانه ای از معنی است و اگر تعبیر فیشر را بخواهیم به کار ببریم باید بگوییم که لفظ و صورت برای معنی و مضمون شعر حکم چرخ و گردونه ای را دارد که آنرا می گرداند و حمل می کند و از ذهنی به ذهن دیگر منتقل می کند . البته عقاید فیشر و هگل را با دلایلی رد کرده اند .

شکی نیست که لفظ و صورت در شعر رکنی عمده به حساب می آیند . لفظ نه فقط از لحاظ ارتباط با معنی بلکه از جهت ارتباط با وزن و آهنگ و قافیه نیز مورد توجه می باشد . رابطۀ لفظ و معنی مانند ارتباط جسم و روح است . از اینروی از دیرباز منتقدان دربارۀ لفظ و کیفیت اصلاح کردن آن کوشش فراوان کرده اند تاکیدی که منتقدان ، حتی کسانی مانند ارسطو ، از دیرباز دربارۀ مراعات صنایع لفظی کرده اند از جهت علاقه و توجهی است که در باب لفظ داشته اند . به طور کلی طریقۀ نقد فنی ، برای الفاظ و قواعد و اصول نحوی و لغوی اهمیت زیادی قائل است . با این همه بسیاری از رموز و قواعد لفظی که در زبان عادی ادب باید معتبر شناخته شود گاه مورد تجاوز گویندگان واقع شده است . اصولی که رعایت و اجرای آنها زبان عامه را پاک جلوه می دهد . بسا که مراعات آنها شعر اساتید را تباه کند . مثنوی معنوی شاهدی بر این دعوی است زیرا اگر شاعر در آن کتاب تابع قواعد و اصول لفظی می شد و فی المثل از استفاده از کلمات غریبه یا الفاظ متروک خودداری می کرد ، بسا که مجبور می شد مثل دیگر شاعران از بسیاری معانی بدیع عالی صرفنظر کند و آنها را فدای لطائف لفظی نماید .

در این شماره به نقد و بررسی داستان « ناگهان ، چراغ قرمز » نوشته ی سرکار خانم معصومه فرامرزی می پردازیم که در مسابقه ی بزرگ داستان نویسی اطلاعات هفتگی شماره ی 3309 چهارشنبه 5 دی ماه به چاپ رسیده است .

خلاصه ی داستان  از این قرار است که مردی در حال فکر به گذشته و آینده است . در آخر داستان متوجه می شویم که مرد تصادف کرده و تمامی این افکار در لحظه ی مرگ صورت گرفته است .

داستان از لحاظ موضوع در ردیف داستانهای لطیفه وار قرار می گیرد . به نظر می رسد فضاسازی اثر دچار ضعف جدی است چرا که مخاطب در سرتاسر داستان متوجه نمی شود که شخصیت اصلی ، داستان را در چه شرایطی تعریف می کند . از نمونه های موفق داستانهای لطیفه پردازانه که نگارنده به یاد دارد ، تک گویی یک فرد است که به نظر می رسد در حال جر و بحث با دشمن است . حال آنکه در آخر اثر ، شخصیت اصلی دمپایی اش را در می آورد و بر سر سوسکی که جلوی پایش است می زند و مخاطب متوجه می شود که تمام صحبتهای شخصیت اصلی با سوسک بوده است . این پایان نامنتظره از ویژگیهای داستانهای لطیفه پردازانه است . پایان نا منتظره در داستان « ناگهان ، چراغ قرمز » کمرنگ است چرا که همانطور که گفته شد فضاسازی کار در ابتدای کار آنطور که باید ، پرداخت نشده است .

نثر اثر ، نثر قابل قبولی است اما می توانست خیلی بهتر از این باشد .

لازم است شروع داستان به گونه ای باشد که مخاطب را به خواندن ادامه ی داستان ترغیب کند اما شروع داستان در این اثر خیلی نامناسب است .

نکته ی آخر آنکه نام داستان « ناگهان ، چراغ قرمز » انتخاب ضعیفی است چرا که جذابیت لازم را برای مخاطب ندارد .

گروهبان که از مادر و خواهر بچه باز جویی می کرد،سروان دست بچه را گرفت و با خود به اتاق دیگر برد.-گفت:بابات کجاست؟-بچه زیر لب گفت:رفته آسمان.-سروان با تعجب پرسید:چی؟!مرده؟-بچه گفت: نه.هر شب از آسمان می آید،با شام می خورد. سروان چشم گرداند و در کوچکی را در سقف دید.

لئاندرواوروینا

باران

باران ، باران نیمه شب، هیچ مگر کوبش باران وحشی

به روی این کلبه ی محقر و تنهایی و من

به یاد می آورم دوباره خواهم مرد

و گوش نخواهم سپرد باران را

و قدر دانی اش نخواهم کرد

که مرا می شوید و پاکم می کند از آنچه بوده ام

چرا که من در این تنهایی متولد شدم

آمرزیده مرده ای که باران می باردش

لیکن من اینجا دعا نمی خوانم آن را که دوست می داشتمش

آیا که می میرد شباهنگام یا که بیدار می آرمد

تنهایی، گوش سپردن به باران

در رنج یا همدلی

درمانده میان مرگ و زندگی

همچون آبی سرد لا به لای نی های شکسته

هزاران خیزران شکسته آرام و سخت

همچون منی بی عشق که این باران وحشی

همه چیز را محو نکرد جز عشق به مردن

اگر که به مرگ عاشق بودن به کار آن بهترین آید

و توفان نتواند مرا فرمان دهد که نومید باش.

انگار اگر ما مدتی نباشیم ، صغحه ی با شاهان رسماً در تعطیلی به سر می برد .ما از همین جا اعلام می داریم که ای پرنس ، ای دختر آفتاب و ای عموزاده ی مفلوک ، ای شاه قلی خان شما با این همه ادعای شاهی به کدامین دلیل صفحه را خالی گذاشتید ؟ آیا دوست دار خشم ما هستید ؟ آیا دوست دار جنگ با ما هستید ؟ ما به نشانه ی اعتراض ، دستور خواهیم داد که بر جلوی کاخ شما راه پیمایی راه بیاندازند . سر و صدا کنند و خواب را از چشمان شما بربایند .

حال برویم سر اصب مطلب و دُر گوییِ دیگری از ما :روزی در کاخ نشسته بودیم و حوصله مان بسا بسیار سر رفته بود .فکری به سرمان زد و خنده ای بر لبمان نشست . پیکی به سرزمین شرق فرستادیم که در سرزمین ما جنگ شده است و به کمک بیایید . بعد از مدتی ، سپاهی نفس زنان از سر زمین شرق برای کمک رسید و دید که جنگی در کار نیست .ما دلمان را گرفتیم و شروع کردیم به خندیدن .بدین سان ما تفریحی جدید پیدا کردیم .هر بار که حوصله مان سر می رفت .پیکی به سرزمین شرق می فرستادیم و در خواست کمک می کردیم . سپاهی نفس زنان می آمد و ما می خندیدیم .

در همان روزها پادشاهی مغرور به خودش اجازه داد و به جنگ ما آمد .ما نیز مانند قبل از سرزمین شرق در خواست کمک کردیم .این بار اما سرزمین شرق نیروی کمکی برایمان نفرستاد و این گونه در آن جنگ شکست بدی خوردیم ...

شاه تقی خان دُرگو

هرمز را گفتند : وزیران پدر را چه خطا دیدی که بند فرمودی ؟

گفت : خطایی معلوم نکردم ، ولیکن دیدم که مهابت من در دل ایشان بی کران است و بر عهد من اعتماد کلی ندارند . ترسیدم از بیم گزند خویش آهنگ هلاک من کنند . پس قول حکما به کار بستم که گفته اند:

از آنان کز تو ترسد بترس ای حکیم/ وگربا چنو صد ، برآیی به جنگ

کتاب نوجوانان ؛

ماجراهاى پارك جنگلى

مرورى بر ماجراهاى پارك جنگلى
گشت و گذارى در جنگل
ماجراهاى پارك جنگلى
نويسنده و تصويرگر: نيك باترورث
مترجم: حسين ابراهيمى
ناشر: طرح و اجراى كتاب
تعداد: ۵۵۰۰ نسخه
قيمت: ۳۵۰ تومان
مجموعه ده جلدى پارك جنگلى با تصويرگرى و به قلم نيك باترورث است كه ترجمه اين مجموعه را حسين ابراهيمى (الوند) بر عهده داشته است. نيك باترورث در مورد شخصيت اصلى كتابش مى گويد: وقتى شخصيت پرسى را مى ساختم متوجه نبودم اما اكنون كه دقت مى كنم، مى بينم پرسى خيلى شبيه پدربزرگ مادرى ام شده... وى با اشاره به كتاب هايى كه نوشته مى گويد: اين طور كه به من اطلاع داده اند، تاكنون بيش از سه ميليون نسخه از آنها فروش رفته است. هورا! اين مجموعه كه براى گروه سنى ب در نظر گرفته شده شامل ماجراهاى پرسى نگهبان پارك جنگلى است كه رابطه همزيستى و همكارى با حيوانات پارك دارد و محور اصلى اين داستان ها دوستى، كمك و همكارى و محبت است؛ همان چيزى كه كودكان بايد فرا بگيرند. مسئوليت جغد، مهمان هاى ناخوانده، راه مخفى، بادكنك  جوجه تيغى و... از سرى مجموعه ده جلدى ماجراهاى پارك جنگلى هستند. اين كتاب ها در تيراژ ۵۰۰۰ نسخه و قيمت ۳۵۰ تومان در اختيار علاقه مندان قرار دارد.

 كودكان از داستان هاى جانورى لذت مى برند. آنها به همراه حيوانات در جنگل پرسه مى زنند و به جاهاى مختلف سرك مى كشند و تجربيات تازه اى را در موقعيت هاى مختلف كسب مى كنند. چنين داستان هايى كه بر گسترش دامنه تخيل كودكان تاكيد دارند باعث مى شوند تا كودكان با بهره گيرى از تجربه هايى كه از داستان ها كسب مى كنند تخيل خود را گسترش دهند و گاه با اجراى بازى هاى نمايشى خلاق و بازگو كردن قصه هاى ذهنى خود به درك بيشترى از جهان پيرامون برسند.
چنين كتاب هايى با ارزش داستانى به كودك كمك مى كند تا از محيط اجتماعى، خانواده، محيط زيست و... اطلاعات بيشترى كسب كند. ديويد شافر متخصص رشد كودك، رشد و پرورش شناختى را شامل تغييراتى مى داند كه به مرور زمان در كسب مهارت هاى ذهنى و توانايى هاى گوناگون در كودكان روى مى دهد. وى مى گويد: «ما پيوسته به اشيا و رويدادها توجه مى كنيم، به تعبير و تفسير آنها مى پردازيم، آنها را با تجربه هاى گذشته مقايسه و دسته بندى مى كنيم و پس از نشانه گذارى به حافظه مى سپاريم.»
در حقيقت چنين دركى از دوران كودكى قدرت استدلال، همكارى، هميارى و ادراك ما را در بزرگسالى افزايش مى دهد.
مجموعه ده جلدى «ماجراهاى پارك جنگلى» از جمله داستان هايى است كه كودك به راحتى اتفاقات و رخدادهاى آن را باور مى كند و مفاهيمى چون دوستى، همكارى، گذشت و... را به  آنها مى آموزد. شخصيت هاى اين كتاب براى كودكان واقعى به نظر مى رسند، زيرا آنها ويژگى هايى را به نمايش مى گذارند كه كودكان از خود نشان مى دهند. از طرف ديگر داستان هاى كتاب در فصل هاى مختلف اتفاق مى افتد و فضاهاى متفاوتى را براى تجربه در اختيار كودكان قرار مى دهد و اين امر تا حدودى به درك آنها از توالى زمان و رخدادها كمك مى كند و اين مجال را مى دهد تا با پديده هاى مختلف در زمان ها و مكان هاى مختلف آشنا شوند.
اين داستان ها در يك فضاى سنتى جانورى يعنى پارك جنگلى رخ مى دهد و جانوران داستان هم ويژگى هاى جانورى را به همراه ويژگى انسانى بروز مى دهند. آنها احساسات و عواطف و مشكلات انسانى دارند و در اينجا وجود پرسى براى حل همه اين مشكلات غنيمت است. رابطه همزيستى و همكارى «پرسى» نگهبان پارك جنگلى و ديگر حيوانات پارك، محور اصلى داستان ها است. نويسنده و تصويرگر كتاب نيك باترورث در مورد شخصيت پرسى مى گويد: وقتى شخصيت پرسى را مى ساختم متوجه نبودم اما اكنون كه دقت مى كنم، مى بينم پرسى خيلى شبيه پدربزرگ مادرى ام شده است. من حتى عكسى از او دارم كه من و برادرم را سوار فرقون چوبى و دست ساز خودش كرده و به گردش مى برد!»
چنين شخصيتى در كل داستان  ها حضورى پررنگ دارد. حيوانات جنگل با پرسى صحبت مى كنند و اوست كه راز و رمز حرف زدن با آنها را مى داند و با همه حيوانات دوست است، به آنها كمك مى كند و سعى دارد تا مشكلاتشان را حل كند. پرسى به يك جوجه تيغى كمك مى كند تا بتواند اولين بادكنك را به دست بگيرد، به پرنده اى ديگر پرواز ياد مى دهد و... او در داستان «مهمان هاى ناخوانده» در شب زمستان به همه حيوانات پناه مى دهد تا شب را كنار او بگذرانند. اين داستان بيش از حد به قصه مهمان هاى ناخوانده اى شبيه است كه بارها و بارها آن را شنيده ايم و بر همين اصل مترجم نام اين داستان را كه شب برفى بوده به مهمان هاى ناخوانده تغيير داده. حسين ابراهيمى (اِلوند) كه ترجمه اين آثار را بر عهده داشته است مى گويد: راستى چه رازى در بين است كه قصه اى (با ظاهرى متفاوت و باطنى يكسان) در دو نقطه يا چند نقطه جهان ديده و شنيده مى شود؟ آيا هسته اصلى قصه را آنها از ما گرفته اند يا ما از آنها؟ آيا قصه گويان و شنوندگان آنها از وجود اين قصه در جاى ديگر از اين جهان پهناور اطلاع دارند يا داشته اند؟ اينها را نمى دانم اما گمان مى كنم آن راز را بدانم. اين راز جز كمك به ديگران، جز سهيم كردن آنها در آنچه داريم، به ويژه به هنگام نياز و ضرورت چيز ديگرى نيست. اين همان راز جست وجوى آرامش، امنيت، دوستى و محبت است. اين همان كيمياى سعادت است.
نويسنده كتاب هم با تاكيد بر رابطه هاى لطيف، خوب و دوستانه مجموعه اى به وجود آورده است كه با كمك تصاوير رابطه ها را زيباتر و گوياتر به كودك انتقال دهد و در اين امر موفق بوده است. اين مجموعه كه جذابيت ها و مخاطب هاى گوناگونى را جلب كرده تاكنون چندين بار تجديد چاپ شده و فيلم ويدئويى و كارتونى آن هم ساخته شده است.
اين مجموعه با نام هاى مهمان هاى ناخوانده، درس پرواز، گروه نجات، خرگوش بداخلاق، مسئوليت جغد، پرواز پردست انداز، بادكنك جوجه تيغى، راه مخفى و در جست وجوى گنج توسط انتشارات طرح و اجراى كتاب براى گروه سنى ب راهى بازار شده است.
در اين كتاب ها، تصويرها ريزپردازى شده اند و بسيار دقيق مكمل داستان هستند و بسيارى از خصلت هاى شخصيت ها را به نمايش مى گذارند و احساسات و عواطف اين شخصيت ها در اين تصاوير بسيار مشخص و گويا است و همين مسئله سبب شده تا از نظر كودكان شخصيت ها واقعى جلوه كنند.
در اين داستان ها كه مانند بيشتر داستان هاى جانورى در محيط طبيعى - در پاك جنگلى - اتفاق مى افتد، تمام داستان ها به صورتى خوب و موفقيت آميز به پايان مى رسد و همين پايان رضايت بخش امنيت و موقعيت تثبيت شده اى را فراهم مى كند تا كودك از اين داستان ها لذت بيشترى ببرد .

کتاب نظری  ؛

انتشارات«انجمن نویسندگان  کودک و نوجوان »از چاپ و انتشار سه کتاب نظری توسط این مؤسسه خبر دارد.این کتابها شامل «کتابهای سخنگو»تألیف گروهی از نویسندگان آمریکایی و ترجمه احمد ناهیدی،«معانی مفاهیم و مضامین کودک پیش دبستانی ،اول و دوم دبستان »تألیف دکتر هدیه شریفی و «تأثیرر ادبیات بر زبان کودکان »تألیف این پژوهشگر است.
هدیه شریفی در حال حاضر سر دبیری ماهنامه «سروش کودکان »وابسته به سازمان صدا و سیما را برعهده دارد.
گفتنی است انتشاراتی فوق الذکر از سال 1382 فعالیت خود را در حوزه کتابهای نظری و پژوهشی آغاز کرده است و این سه کتاب ،نخستین فعالیت عملی آن به حساب می آید. امید است این موسسه پژوهشی هر چه بیشتر و بهتر به فعالیت در زمینه مباحث نظری و تئوریک در عرصه ادبیات کودک و نوجوان بپردازد . این سه کتاب را توصیه می کنیم که اهالی شورا مطالعه نمایند و این کتابها را به بررسی بگزارند .